Pervari’nin yüksek yaylalarında fıstık toplayan bir ailenin ürünü, birkaç yıl önce yalnızca köy pazarında alıcı bulabiliyordu. Bugün aynı fıstık, Siirt Tarımsal Kalkınma Kooperatifi üzerinden e-ticaret platformlarında satışa çıkıyor; hatta bazı ürünler İstanbul’daki organik marketlere kadar ulaşıyor. Bu dönüşümün arkasında birbiriyle bağlantılı birkaç kooperatifleşme hamlesi yatıyor.
Son Üç Yılda Kurulan Kooperatifler
Siirt Ticaret ve Sanayi Odası verilerine göre 2022-2025 arasında il genelinde 14 yeni kooperatif kuruldu. Bunların altısı tarımsal üretim (fıstık, bal, badem), üçü el sanatları (battaniye dokuma, kilim, gümüş telkari), ikisi kadın girişimcilere yönelik kuru gıda işleme kooperatifleri, kalanı ise kırsal turizm ve geleneksel el sanatları alanında faaliyet gösteriyor. En büyük kooperatif Pervari Yöreysel Ürünler Kooperatifi olup 217 ortak ve 34 çalışanla bölgenin önde gelen tarımsal aktörü konumuna geldi.
Pazar Erişiminde Nasıl Fark Yaratıyor?
- Toplu pazarlık gücü: Tek başına 50 kilogram fıstık satan üretici komisyoncu fiyatını kabul etmek zorunda kalır. Kooperatif, 5 ton fıstığı büyük alıcıyla doğrudan sözleşme yaparak pazarlar; 2024 hasadında kilo başına fiyat bireysel satışa göre yüzde 22 daha yüksekti.
- Coğrafi işaret desteği: Siirt Fıstığı Coğrafi İşareti kapsamındaki ürünler kooperatif çatısı altında belgelendirilerek premium segmente girebiliyor.
- E-ticaret entegrasyonu: Pervari Kooperatifi, 2023’te Trendyol Pazar’da mağaza açtı; ilk yılda 312 sipariş aldı. 2024’te aylık ortalama sipariş sayısı 87’ye yükseldi.
Battaniye Dokuma Kooperatifi: Geleneği Koruma ve Geçim
Siirt Battaniyesi UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne aday gösterildi, bu süreç battaniye dokuma kooperatifinin kurulmasını hızlandırdı. 38 üyesiyle çalışan Siirt El Dokumaları Kadın Kooperatifi, her battaniyeyi dokuyucunun adı ve köyüyle birlikte sertifikalı olarak satışa sunuyor. Ortalama satış fiyatı 4.800 TL; kooperatif bu tutarın yüzde 75’ini direkt olarak dokuyucuya aktarıyor.
Devlet Desteği ve TKDK Hibeleri
Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) 2022-2024 döneminde Siirt’te üç kooperatife toplam 4,2 milyon TL hibe sağladı. Bu hibeler soğuk hava deposu kurulumu, güneş enerjili sulama sistemi ve ambalaj makinesi alımında kullanıldı. Hibe almak isteyen kooperatifler için başvuru süreci her yıl Mart-Nisan aylarında açılıyor; koşullar TKDK’nın Siirt İl Koordinatörlüğü’nden öğrenilebilir.
Zorluklar Devam Ediyor
Kooperatifleşme süreci henüz tamamlanmış değil. Küçük üreticilerin bir kısmı kooperatif muhasebesi ve raporlama yükümlülüklerini karmaşık bulduğunu belirtirken, e-ticaret kargo maliyetleri uzak köylerde kârlılığı hâlâ zorluyor. Siirt TSO, bu soruna çözüm olarak 2025 yılında ortak lojistik merkezi kurulmasını gündemine aldı; çalışmalar süriyor.
Yerel Girişim Olmadan Sürdürülebilir Ekonomi Mümkün mü?
Siirt’in tarımsal ve kültürel zenginliği onlarca yıl dışarıdan tanımlandı: Pervari balı İstanbul’da, Siirt battaniyesi Ankara’da değer kazandı. Kooperatifleşme bu denklemi tersine çevirme çabası. Üretici ile tüketiciyi aynı ağa bağlayan bu yapılar kırsal göçü yavaşlatıyor, yerel kültürü ekonomik değere dönüştürüyor. Bir sonraki adım ise daha fazla genç üreticinin bu zincire dahil edilmesi olacak.